Тинчликни сақлаш Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг ташкил топишига асос бўлган бирламчи мақсаддир. БМТ Низомининг муқаддимаси «келгуси авлодларни уруш балосидан халос этиш» қатъияти билан бошланади, 1-модданинг 1-банди эса халқаро тинчлик ва хавфсизликни қўллаб-қувватлашни Ташкилотнинг биринчи мақсади сифатида белгилайди. Шу билан бирга, тинчлик фақат давлатлараро муносабатларнинг ҳуқуқий ҳолати эмас, балки жамиятларнинг ички барқарорлиги, инсон қадр-қиммати ва ижтимоий адолат билан узвий боғлиқ бўлган мураккаб ҳодисадир.
Ушбу кенг тушунчани рамзий ва амалий шаклда ифодалаш мақсадида БМТ Бош Ассамблеяси Халқаро тинчлик кунини таъсис этди. Бу сана дастлаб 1981 йилда 36/67-резолюция билан эълон қилинган, 2001 йилда эса 55/282-резолюция билан ҳар йили 21 сентябрда қатъий нишонланадиган бўлди.
Бу жиҳатдан 2026 йил – икки карра юбилей йили. Яъни: биринчи резолюция қабул қилинганига 45 йил, иккинчисига эса 25 йил тўлди.
Мақоланинг мақсади — Халқаро тинчлик кунини шунчаки халқаро календарь санаси сифатида эмас, балки БМТнинг тинчлик соҳасидаги меъёрий фаолиятининг эволюциясини акс эттирувчи институционал ҳодиса сифатида таҳлил қилишдан иборат.
Халқаро тинчлик куни ғояси академик муҳитда туғилди. Халқаро университет президентлари ассоциацияси 1981 йил июль ойида Коста-Риканинг Сан-Хосе шаҳрида ўтказилган олтинчи уч йиллик йиғилишида тинчлик йили, тинчлик ойи ва тинчлик кунини эълон қилиш таклифини илгари сурди. Коста-Рика ушбу ташаббусни БМТга олиб чиқди ва Бош Ассамблея 1981 йил 30 ноябрда, 77-ялпи мажлисида «Халқаро тинчлик йили ва Халқаро тинчлик куни» номли 36/67-резолюцияни қабул қилди.
Резолюция муқаддимасида унинг ғоявий асоси аниқ кўрсатилган. Унда ЮНЕСКО Низоми муқаддимасидаги машҳур қоида — урушлар одамлар онгида бошланар экан, тинчлик ҳимояси ҳам айнан одамлар онгида қурилиши лозимлиги ҳақидаги фикр қайта тасдиқланган. Шунингдек, фақат ҳукуматларнинг сиёсий ва иқтисодий келишувларига асосланган тинчлик халқларнинг бир овоздан, барқарор ва самимий қўллаб-қувватлашига эриша олмаслиги, шу боис тинчлик инсониятнинг интеллектуал ва маънавий бирдамлигига таяниши зарурлиги таъкидланган.
Муқаддимада, шунингдек, Бош Ассамблея томонидан 1972 йилда БМТ Университети ва 1980 йилда Тинчлик университети ташкил этилганига ҳавола қилинган.
Резолюциянинг оператив қисми уч банддан иборат. Биринчи банд Иқтисодий ва Ижтимоий Кенгашни 1982 йилги биринчи навбатдаги сессиясида Халқаро тинчлик йилини эълон қилиш имкониятини кўриб чиқишга таклиф этади. Иккинчи банд сентябрь ойининг учинчи сешанбасини — Бош Ассамблея навбатдаги сессиясининг очилиш кунини — Халқаро тинчлик куни деб эълон қилади ва уни барча миллатлар ва халқлар ичида ҳамда улар ўртасида тинчлик ғояларини нишонлаш ва мустаҳкамлашга бағишлайди. Учинчи банд давлатлар, БМТ тизими органлари, минтақавий ва нодавлат ташкилотлар, халқлар ва шахсларни ушбу санани муносиб тарзда, айниқса таълимнинг барча воситалари орқали нишонлашга чақиради.
Шундай қилиб, дастлабки босқичда Тинчлик куни асосан маърифий-тарбиявий ва дипломатик-рамзий тусга эга эди. Унинг Бош Ассамблея сессиясининг очилиши билан боғланиши бу санани ташкилотнинг ички институционал календарига бирлаштирган бўлса-да, ҳар йили ўзгарувчан сана кенг жамоатчилик учун уни таниб олишни қийинлаштирарди.
Биринчи Халқаро тинчлик куни 1982 йилда Бош Ассамблеянинг 37-сессияси очилган куни нишонланди.
1998 йилда Бош Ассамблея 52/232-резолюция билан Кун сессия очилиш кунида нишонланишда давом этишини қайта тасдиқлаган эди. Бироқ кейинги йилларда санани мустақил ва барқарор қилиш зарурати яққол намоён бўлди. 2001 йил 7 сентябрда Бош Ассамблея асосий қўмитага юбормасдан, А/55/Л.95 лойиҳаси асосида 55/282-резолюцияни қабул қилди.
Резолюциянинг кириш қисми унинг мантиқини очиб беради. Бош Ассамблея Куннинг дунё бўйлаб зўравонлик ва низоларни тўхтатиш учун ноёб имконият яратишини ҳамда уни глобал ҳамжамият ўртасида иложи борича кенг танитиш муҳимлигини қайд этади. Ана шу мақсадларга эътиборни жалб этиш учун ушбу санани Бош Ассамблея сессияларининг очилиш кунидан ажратиш истаги билдирилади.
Оператив қисмда учта асосий қоида мустаҳкамланган. Биринчидан, Бош Ассамблеянинг 57-сессиясидан бошлаб, яъни 2002 йилдан эътиборан Халқаро тинчлик куни ҳар йили 21 сентябрда нишонланиши белгиланди. Иккинчидан, Кун бундан буён глобал ўт очишни тўхтатиш ва зўравонликсизлик куни сифатида нишонланиши — барча миллатлар ва халқларга айни сана давомида ҳарбий ҳаракатларни тўхтатишга даъват сифатида — эълон қилинди. Учинчидан, давлатлар, БМТ тизими ташкилотлари, минтақавий ва нодавлат ташкилотлар ҳамда шахслар бу санани, жумладан, таълим ва жамоатчилик хабардорлигини ошириш орқали нишонлашга ва глобал ўт очишни тўхтатишни ўрнатишда БМТ билан ҳамкорлик қилишга чақирилди.
55/282-резолюциянинг аҳамияти санани ўзгартириш билан чекланмайди. У Куннинг мазмунини тубдан бойитди: рамзий ва маърифий тадбирдан у низолашаётган тарафларга қаратилган тўғридан-тўғри, гарчи мажбурий бўлмаса-да, гуманитар даъватга айланди.
Резолюция қабул қилинганидан тўрт кун ўтиб содир бўлган 11 сентябрь воқеалари эса ушбу даъватнинг долзарблигини фожиали тарзда тасдиқлади. Амалиётда 24 соатлик сукунат давридан айрим низо ҳудудларида эмлаш кампаниялари ва гуманитар ёрдам етказиб бериш учун фойдаланилган.
Халқаро тинчлик куни БМТнинг тинчлик соҳасидаги кенгроқ меъёрий тизими ичида жойлашган. Унинг ҳуқуқий асосини, аввало, БМТ Низомининг куч ишлатиш ёки куч билан таҳдид қилишни тақиқловчи 2-моддасининг 4-банди, низоларни тинч йўл билан ҳал этиш мажбуриятини белгиловчи 2-модданинг 3-банди ҳамда низоларни тинч йўл билан ҳал қилиш воситаларини санаб ўтувчи 33-моддаси ташкил этади.
Бош Ассамблея фаолиятида тинчлик тушунчаси босқичма-босқич инсон ҳуқуқлари тилида ифодалана бошлади. 1984 йил 12 ноябрдаги 39/11-резолюция билан қабул қилинган Халқларнинг тинчликка бўлган ҳуқуқи тўғрисидаги декларация Ер юзидаги халқларнинг тинчликка муқаддас ҳуқуқи борлигини эълон қилди. 1999 йил 13 сентябрдаги 53/243-резолюция билан қабул қилинган Тинчлик маданияти тўғрисидаги декларация ва ҳаракатлар дастури тинчликни зўравонликсиз, мулоқот, бағрикенглик ва инсон ҳуқуқларига ҳурматга асосланган қадриятлар, муносабатлар ва хулқ-атвор тизими сифатида талқин қилди. 2016 йил 19 декабрдаги 71/189-резолюция билан қабул қилинган Тинчликка бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги декларация эса ҳар бир шахс барча инсон ҳуқуқлари таъминланган ва ривожланиш тўлиқ амалга оширилган тинчликдан баҳраманд бўлиш ҳуқуқига эгалигини қайд этди.
Таъкидлаш жоизки, тинчликка бўлган ҳуқуқнинг мустақил субъектив ҳуқуқ сифатидаги мақоми халқаро ҳуқуқ доктринасида ҳамон мунозарали бўлиб қолмоқда. 71/189-декларация овоз бериш орқали қабул қилинган ва бир қатор давлатлар томонидан қўллаб-қувватланмаган эди. Шу боис тинчликка бўлган ҳуқуқни ҳозирги босқичда юридик мажбурий норма сифатида эмас, балки халқаро ҳуқуқнинг шаклланиб бораётган концепцияси сифатида баҳолаш тўғрироқ бўлади.
2016 йилдан бошлаб БМТ тизимида «тинчликни қўллаб-қувватлаш» (sustaining peace) концепцияси ривожланди. Бош Ассамблеянинг 70/262 ва Хавфсизлик Кенгашининг 2282 (2016)-сонли, бир хил мазмундаги резолюциялари тинчликни низолардан кейинги тикланиш босқичи билангина чекламасдан, низонинг олдини олиш, унинг илдиз сабабларини бартараф этиш ва инклюзив институтларни мустаҳкамлашни қамраб олувчи узлуксиз жараён сифатида белгилади. Ушбу ёндашув Барқарор ривожланишнинг тинч ва инклюзив жамиятлар, адолатга эришиш ва самарали институтларга бағишланган 16-мақсади билан бевосита уйғунлашади.
Глобал ўт очишни тўхтатиш ғояси Хавфсизлик Кенгаши амалиётида ҳам ўз аксини топди. COVID-19 пандемияси даврида Кенгаш 2020 йил 1 июлдаги 2532-резолюцияси билан барча вазиятларда ҳарбий ҳаракатларни умумий ва зудлик билан тўхтатишни талаб қилди. Бу Тинчлик кунида илгари сурилган бир кунлик даъватнинг универсал хавф шароитида институционал талабга айланиши мумкинлигини кўрсатди.
Халқаро тинчлик куни БМТнинг Нью-Йоркдаги Бош қароргоҳида анъанавий равишда Тинчлик қўнғироғини чалиш маросими билан бошланади. Қўнғироқ 1954 йилда Япониянинг БМТ ассоциацияси томонидан совға қилинган ва турли мамлакатлар болалари ҳадя этган тангалардан қуйилган. У инсониятнинг уруш қурбонлари хотирасини йодда сақлаш ва тинчликка интилишининг рамзи ҳисобланади.
Кун ҳар йили муайян мавзу остида ўтказилади. Масалан, 2024 йилда у Тинчлик маданияти тўғрисидаги декларациянинг 25 йиллиги муносабати билан «Тинчлик маданиятини шакллантириш» мавзусига бағишланган эди. 2026 йилги мавзу «Тинчликка сармоя киритинг — ҳамма учун, ҳамма жойда, ҳар куни» деб белгиланди. Мавзу тинчликни фақат дипломатлар ва ҳукуматларнинг вазифаси сифатида эмас, балки маҳаллалар, мактаблар ва жамоаларда маҳаллий ҳаракат қилаётган оддий одамларнинг кундалик саъй-ҳаракатлари натижаси сифатида талқин этади.
«Сармоя» тушунчасининг танланиши тасодифий эмас. У тинчликни ижтимоий-иқтисодий ресурслар талаб қилувчи узоқ муддатли жараён сифатида кўришга, ҳарбий харажатлар ва тинчлик қурилишига ажратилаётган маблағлар нисбатини қайта баҳолашга даъват этади. Бу ёндашув юқорида қайд этилган «тинчликни қўллаб-қувватлаш» концепциясининг мантиқий давоми ҳисобланади.
Ўзбекистон ташқи сиёсатининг асосий тамойиллари — тинчликсеварлик, ҳарбий-сиёсий блокларда иштирок этмаслик ва низоларни тинч йўл билан ҳал этиш — мамлакат қонунчилигида мустаҳкамланган. Ушбу тамойиллар бир қатор халқаро ташаббусларда амалий ифодасини топган.
Биринчидан, Ўзбекистон Марказий Осиёда ядро қуролидан холи зона ташкил этиш ғоясининг ташаббускорларидан бири бўлди. Тегишли шартнома 2006 йил сентябрь ойида Семипалатинск шаҳрида имзоланган ва 2009 йилда кучга кирган. Бу шимолий яримшарда яратилган биринчи бундай зонадир.
Иккинчидан, Ўзбекистон ташаббуси билан Бош Ассамблея 2018 йил 22 июнда «Марказий Осиё минтақасида тинчлик, барқарорлик ва барқарор ривожланишни таъминлаш учун минтақавий ва халқаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш» номли 72/283-резолюцияни овоз беришсиз қабул қилди. Лойиҳани тақдим этар экан, Ўзбекистон вакили унинг асосий мақсади Марказий Осиё давлатларининг минтақада тинчлик ва барқарорликни таъминлаш йўлидаги яқин ҳамкорлигига халқаро ҳамжамият кўмагини олиш эканлигини таъкидлади. Резолюция, шунингдек, Афғонистонда тинчлик ва ривожланишга кўмаклашишга қаратилган минтақавий саъй-ҳаракатларни рағбатлантирди.
Учинчидан, 2018 йил 12 декабрда Ўзбекистон Президентининг БМТ Бош Ассамблеяси 72-сессиясида илгари сурган ташаббуси асосида «Маърифат ва диний бағрикенглик» номли 73/128-резолюция қабул қилинди. Ҳужжат тинчлик ва хавфсизликни мустаҳкамлаш йўлида маърифатни ёйиш, ўзаро ҳурмат, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва бағрикенгликнинг аҳамиятини эътироф этади. Ушбу резолюция 36/67-резолюцияда илгари сурилган «тинчликни таълим орқали қуриш» ғояси билан мазмунан уйғундир.
Мазкур ташаббусларни умумлаштирган ҳолда айтиш мумкинки, Ўзбекистоннинг тинчлик соҳасидаги ёндашуви уч йўналишни бирлаштиради: қуролсизланиш ва ишонч чоралари, минтақавий ҳамкорлик ҳамда маърифат ва бағрикенгликка асосланган профилактика. Бу ёндашув БМТнинг «тинчликни қўллаб-қувватлаш» концепциясига тўла мос келади.
Халқаро тинчлик кунининг самарадорлиги ҳақида гапирганда, унинг чекловларини ҳам тан олиш зарур. Биринчидан, 55/282-резолюциядаги глобал ўт очишни тўхтатиш даъвати мажбурий кучга эга эмас ва унинг бажарилишини назорат қилувчи механизм мавжуд эмас. Иккинчидан, қуролли низолар сони ва улар туфайли мажбуран кўчирилганлар миқдори сўнгги йилларда ортиб бораётгани Куннинг рамзий даъвати билан реал вазият ўртасидаги тафовутни кўрсатмоқда. Учинчидан, тинчликка бўлган ҳуқуқнинг ҳуқуқий табиати масаласида давлатлар ўртасида консенсус йўқлиги уни амалий восита сифатида қўллашни қийинлаштиради.
Шунга қарамай, бу чекловлар Куннинг аҳамиятини инкор этмайди. Мажбурий бўлмаган халқаро ҳужжатларнинг роли кўпинча тўғридан-тўғри ҳуқуқий оқибатларда эмас, балки меъёрий кутишларни шакллантириш, халқаро кун тартибини белгилаш ва жамоатчилик онгини ўзгартиришда намоён бўлади.
36/67 ва 55/282-резолюциялар биргаликда Халқаро тинчлик кунининг икки босқичли эволюциясини акс эттиради. Биринчи резолюция тинчликни таълим ва инсониятнинг маънавий бирдамлиги орқали қуриш ғоясини илгари суриб, Кунни маърифий ва дипломатик платформа сифатида таъсис этди. Иккинчи резолюция эса санани қатъийлаштириш орқали Кунни глобал жамоатчилик учун таниш қилди ва уни ўт очишни тўхтатиш ҳамда зўравонликсизликка қаратилган амалий даъват билан бойитди.
Бугунги кунда Тинчлик куни БМТ Низомидаги куч ишлатишни тақиқлаш нормаларидан тортиб, тинчлик маданияти ва тинчликни қўллаб-қувватлаш концепцияларигача бўлган кенг меъёрий тизимни ягона рамзий сана атрофида бирлаштиради. 2026 йилги «Тинчликка сармоя киритинг» мавзуси эса тинчлик бир марталик ҳолат эмас, балки доимий саъй-ҳаракат ва ресурсларни талаб қилувчи жараён эканлигини эслатади.
Ўзбекистон учун бу, аввало, минтақавий ҳамкорлик, қуролсизланиш ва маърифатга асосланган ташаббусларни изчил давом эттиришни ҳамда тинчликни инсон ҳуқуқлари билан узвий боғлиқ ҳолда таъминлашни англатади.
Асилбек МИРЖАЛИЛОВ,
Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикаси
Миллий маркази масъул ходими