Зўравонлик, жумладан, куч ишлатиш нафақат инсоннинг жисмоний ва руҳий саломатлигига, балки оила, жамият ва келажак авлодлар тақдирига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Шу боис зўравонликнинг олдини олиш, инсонлар ўртасида ўзаро ҳурмат ва бағрикенглик муҳитини шакллантириш ҳамиша долзарб вазифалардан бири бўлиб келган.
Ҳар йили 2 октябрь Халқаро зўравонликсиз кун (International Day of Non-Violence) сифатида нишонланади. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 2007 йил 15 июндаги резолюцияси билан белгиланган ушбу сана буюк ҳинд мутафаккири ва жамоат арбоби Маҳатма Гандининг таваллуд куни билан боғлиқ. Ганди зўравонликсизликни фақат кураш усули эмас, балки инсоннинг ахлоқий позицияси, адолат ва тинчликка эришиш йўли деб билган.
Зўравонликсизлик кучсизлик эмас. Аксинча, муаммоларни куч ишлатмасдан, қонун, мулоқот ва ўзаро ҳурмат асосида ҳал қилиш маънавий жасоратни талаб этади. Бундай маданият инсоннинг ўз қадрини ҳам, бошқаларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳам эътироф этишини назарда тутади.
ЗЎРАВОНЛИКНИНГ ОЛДИНИ ОЛИШ – УМУМИЙ МАСЪУЛИЯТ
Зўравонлик деганда фақат жисмоний куч ишлатишни тушуниш тўғри эмас. Унинг руҳий, жинсий, иқтисодий ва рақамли шакллари ҳам мавжуд. Ҳақоратлаш, таҳдид қилиш, камситиш, назорат ўрнатиш, моддий қарамликдан фойдаланиш, шахсий маълумотларни тарқатиш ёки интернет орқали таъқиб қилиш ҳам инсон ҳуқуқларининг бузилишига олиб келади.
Оиладаги зўравонликнинг ёпиқ эшиклар ортида содир бўлиши ва жабрланувчиларнинг турли сабабларга кўра ёрдам сўрашга қийналиши муаммони янада мураккаблаштиради. Шунинг учун зўравонликка қарши кураш фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси бўлиб қолмаслиги керак. Оила, таълим муассасалари, маҳалла, фуқаролик жамияти институтлари ва оммавий ахборот воситалари ҳам бу жараёнда муҳим ўрин тутади.
Айниқса, болаларни ҳимоя қилиш алоҳида эътиборни талаб этади. Болаликда бошдан кечирилган тазйиқ ва зўравонлик инсоннинг кейинги ҳаёти, руҳий ҳолати, таълим олиши ва жамиятга мослашувига таъсир кўрсатиши мумкин. Шунинг учун ҳар бир бола ўзини хавфсиз ҳис қиладиган муҳитда улғайиши, фикри эшитилиши ва ҳуқуқлари ҳимоя қилиниши шарт.
ҲУҚУҚИЙ ҲИМОЯ КУЧАЙТИРИЛМОҚДА
Ўзбекистонда хотин-қизлар ва болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш бўйича ҳуқуқий ва ташкилий механизмлар босқичма-босқич такомиллаштирилмоқда. 2019 йилда хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилишга қаратилган қонун қабул қилинди. 2023 йилда эса оилавий зўравонлик ва жинсий тегажонлик учун маъмурий ҳамда жиноий жавобгарлик белгиланди.
Жабрланувчиларни ҳимоя қилишда ҳимоя ордери механизми муҳим аҳамият касб этмоқда. Расмий маълумотларга кўра, 2025 йил январь-июль ойларида 56 минг 876 нафар хотин-қизга ҳимоя ордери берилган. Бу давлат идоралари томонидан зўравонлик ҳолатларига муносабат билдирилаётганини кўрсатади. Бироқ мазкур рақам муаммонинг ҳақиқий кўламини тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин, чунки айрим ҳолатлар ҳақида хабар берилмайди.
Олий суд матбуот котибининг маълумотларига кўра, 2025 йил январь-октябрь ойларида оилавий зўравонлик учун 10 минг 3 нафар шахс маъмурий жавобгарликка тортилган, 381 нафар шахс эса Жиноят кодексининг тегишли моддаси бўйича судланган. 2024 йилнинг шу даврида судланганлар сони 399 нафарни ташкил этган. Бироқ бу кўрсаткичнинг камайишини зўравонлик ҳолатлари камайгани билан изоҳлаш шошма-шошарлик бўлади. Бунда мурожаат қилиш даражаси, ҳолатларни аниқлаш ва ҳисобга олиш амалиёти ҳам таъсир кўрсатиши мумкин.
Суд статистикасига кўра, 2026 йилнинг биринчи ярмида хотин-қизларга нисбатан зўравонлик ва тазйиқ билан боғлиқ 2 минг 18 та жиноят иши судларда кўриб чиқилган. Бу 2025 йилнинг шу давридаги 1 минг 218 та ишга нисбатан 65,7 фоизга кўпдир. Олти ой давомида 2 минг 146 нафар хотин-қиз жабрланувчи деб топилган, уларнинг 581 нафари 18 ёшга тўлмаган қизлардир. Бу маълумотлар профилактикани кучайтириш, жабрланувчиларга ўз вақтида ёрдам кўрсатиш ва ҳимоя механизмларини самарали ишлатиш зарурлигини кўрсатади.
Болаларга нисбатан жинсий зўравонлик ҳолатлари ҳам жиддий ташвиш уйғотади. 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан номусга тегиш жиноятлари 2022 йилда 85 та, 2023 йилда 108 та, 2024 йилда 129 та ва 2025 йилда 123 тани ташкил этган. Тўрт йилда жами 445 та ҳолат қайд этилган. Вояга етмаганлар тасвирланган жинсий мазмундаги материаллар билан боғлиқ ҳолатлар эса 2023 йилда 56 та, 2024 йилда 129 та, 2025 йилда 141 тага етган.
2024 йилда болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилишга қаратилган қонунчилик асослари мустаҳкамланди. 2025 йилда болаларни ҳимоя қилишга оид электрон механизмлар ва ҳимоя ордерлари амалиётини ривожлантириш бўйича чоралар кўрилди. 2025 йил 24 декабрда Президентнинг ПФ–256-сон Фармони билан 2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси тасдиқланди.
ЖАЗО ВА ПРОЦЕССУАЛ КАФОЛАТЛАР
Ўзбекистонда болаларга нисбатан зўравонлик учун жавобгарликни кучайтиришга қаратилган муҳим қонун Олий Мажлис Сенати томонидан 2 октябрь куни маъқулланди.
Қонунда 14 ёшга тўлмаган болаларга нисбатан айрим ўта оғир жинсий жиноятлар учун 25 йилгача ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланиши назарда тутилмоқда. Хусусан, номусга тегиш ёки жинсий эҳтиёжни зўрлик ишлатиб ғайритабиий усулда қондириш каби жиноятлар учун жазо кучайтирилади. Шунингдек, боланинг жинсий эркинлигига қарши айрим жиноятлар бўйича муддат ўтиб кетгани сабабли шахсни жавобгарликдан ёки жазодан озод қилишга йўл қўйилмаслиги белгиланмоқда.
Муҳими, қонун фақат жазони оғирлаштириш билан чекланмайди. Вояга етмаган жабрланувчи ёки гувоҳни сўроқ қилиш жараёнини видеоёзув орқали қайд этиш мажбурийлиги, боланинг гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи билан юзлаштирилишини махсус тартибда ўтказиш ва бунда васийлик ҳамда ҳомийлик органи вакилининг иштирокини таъминлаш назарда тутилмоқда.
Зўравонликдан жабрланган ёки бундай ҳолатга гувоҳ бўлган болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш механизми ҳам белгиланмоқда. Шунингдек, таълим муассасаларида болалар хавфсизлигини таъминлаш, зўравонлик содир этган шахсларнинг жавобгарлигини ва масъул ташкилотлар ҳамда мансабдор шахсларнинг масъулиятини оширишга қаратилган нормалар киритилмоқда.
Қонунда боланинг ўлимига сабаб бўлган қасддан содир этилган жиноятлар бўйича айрим енгилликларни қўллашни, жумладан, шартли ҳукм қилиш ва муддатидан илгари шартли озод қилишга оид айрим қоидаларни чеклаш ҳам назарда тутилмоқда. Қонун кучга кириши учун Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан имзоланиши керак.
БОЛАЛАР МАНФААТИ БИРИНЧИ ЎРИНДА
Хорижий тажриба ҳам болаларни ҳимоя қилишда комплекс ёндашув муҳимлигини кўрсатади. Исландия ва айрим Европа давлатларида болаларга нисбатан зўравонликни аниқлаш ва уларга ёрдам кўрсатишда “Barnahus” – “Болалар уйи” модели қўлланилади. Унда бола турли идораларга қайта-қайта мурожаат қилишга мажбур бўлмайди, зарур хизматлар бола манфаатини устувор қўйган ҳолда мувофиқлаштирилади. Европа Кенгашининг Лансароте конвенцияси ҳам болаларни жинсий эксплуатация ва жинсий зўравонликдан ҳимоя қилишга қаратилган муҳим халқаро ҳужжатдир.
Бу тажриба самарали ҳимоя фақат жазо билан чекланмаслиги кераклигини кўрсатади. Эрта аниқлаш, профилактика, психологик ёрдам, ҳуқуқий маслаҳат ва жабрланувчини қайта ижтимоийлаштириш ҳам тизимнинг муҳим қисмидир.
РАҚАМЛИ МАКОНДА ҲАМ ҲИМОЯ ЗАРУР
Бугун зўравонликнинг янги шакллари интернет ва ижтимоий тармоқларда ҳам намоён бўлмоқда. Кибербуллинг, таҳдидли хабарлар, шахсий сурат ва маълумотларни рухсатсиз тарқатиш, сохта аккаунтлар орқали таъқиб қилиш, айниқса, ёшлар ва болалар учун жиддий хавф туғдиради.
Шу сабабли болалар ва ота-оналарнинг рақамли саводхонлигини ошириш, шахсий маълумотларни муҳофаза қилиш ва интернетдаги хавфли ҳолатлар ҳақида хабар бериш имкониятларини кенгайтириш муҳим.
Зўравонлик профилактикасида таълим муассасаларининг ҳам ўрни беқиёс. Мактаб ва олий таълим муассасаларида инсон ҳуқуқлари, тенглик, ўзаро ҳурмат ва низоларни тинч йўл билан ҳал қилиш маданиятини шакллантиришга қаратилган машғулотлар мунтазам ташкил этилиши лозим. Оилада эса бола билан очиқ мулоқот қилиш, унинг фикрини тинглаш ва муаммоларини камситмасдан қабул қилиш муҳим. Маҳалла, таълим муассасаси ва тегишли ташкилотлар ўртасидаги ҳамкорлик хавфли ҳолатларни эрта аниқлаш ва зарур ёрдамни ўз вақтида кўрсатишга хизмат қилади.
ЗЎРАВОНЛИКЛАРСИЗ ЖАМИЯТ ОРЗУСИ
Зўравонликсиз жамият қонунлар ва жазо чораларидан ташқари, аввало, инсоннинг кундалик муносабати, сўзи ва хатти-ҳаракатидан бошланади. Бировни тинглаш, унинг қадр-қимматини ҳурмат қилиш, низоларни ҳақорат ва таҳдидсиз ҳал этиш, ёрдамга муҳтож инсонга бефарқ бўлмаслик — бу маданиятнинг оддий, аммо муҳим кўринишларидир.
Зўравонликка қарши курашда жабрланувчини айблашдан сақланиш ҳам зарур. Масъулият зўравонликни содир этган шахс зиммасида бўлади. Жабрланувчи эса ҳимоя, адолат ва зарур ёрдам олиш ҳуқуқига эга.
2 октябрь – Халқаро зўравонликсизлик куни бизга муҳим ҳақиқатни эслатади: тинчлик фақат қуролли можароларнинг йўқлиги эмас, балки инсон ҳар куни ўзини хавфсиз, ҳурмат қилинган ва ҳимояланган ҳолда ҳис қила оладиган муҳитдир. Ўзбекистонда қабул қилинаётган қонунлар, стратегиялар ва институционал чоралар бу йўлдаги муҳим қадамлардир.
Бироқ уларнинг самарадорлиги амалда қандай ишлаши, жабрланувчига қанчалик тез ва сифатли ёрдам кўрсатилиши ҳамда профилактика тизими қай даражада ташкил этилишига боғлиқ. Шунинг учун уч йўналишга алоҳида эътибор зарур: ҳуқуқий ҳимоя ва жавобгарликнинг муқаррарлиги; таълим, тарбия ва ижтимоий профилактика; жамиятда ўзаро ҳурмат ва масъулият маданиятини шакллантириш.
Зўравонликнинг ҳар қандай кўринишига муросасиз бўлган жамият инсон қадрини эъзозлайдиган, адолатни қарор топтирадиган ва ҳар бир инсоннинг хавфсиз ҳаёт кечириш ҳуқуқини ҳурмат қиладиган ижтимоий муҳит асосида барпо этилади.
Малика ТАЛИПОВА,
Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикаси Миллий маркази бош мутахассиси
"ИСТЕЪМОЛ МАДАНИЯТИ" газетасининг 2026 йил 8 октабрдаги 19 (235)-сони