Бугунги кунда АҚШ, Буюк Британия, Сингапур ва Европа Иттифоқидаги йирик юридик компаниялар минглаб ҳуқуқий ҳужжатларни таҳлил қилиш, суд амалиётини ўрганиш, шартномалар лойиҳаларини тайёрлаш ва ҳуқуқий тадқиқотлар олиб боришда сунъий интеллектдан фаол фойдаланмоқда. Бир неча соат, баъзан кун талаб қиладиган ишларни замонавий сунъий интеллект (СИ) платформалари бир неча дақиқада бажариши мумкин.

Шу сабаб айрим экспертлар келажакда юристларга эҳтиёж кескин камайишини тахмин қилмоқда. Аммо масалага чуқурроқ назар ташласак, асл савол бошқача эканини англаймиз. Масала “юристлар керак бўлмай қоладими?” деган саволда эмас. Асл савол – келажакда қандай юристлар керак бўлади?

Сунъий интеллект ҳуқуқ соҳасини қандай ўзгартирмоқда?

Сунъий интеллект ҳуқуқшуносликда, аввало, такрорланувчи ва кўп вақт талаб қиладиган вазифаларни автоматлаштирмоқда. Масалан, юзлаб суд қарорларини таҳлил қилиш, норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш, шартномалардаги хавфли бандларни топиш ёки дастлабки ҳуқуқий хулосани тайёрлаш энди анча тез бажарилмоқда.

Бу эса юристнинг вақтини тежаб, унга мураккаброқ масалалар билан шуғулланиш имконини беради. Чунки технологиянинг асосий вазифаси инсонни алмаштириш эмас, унинг самарадорлигини оширишдир. Тарихга назар ташласак, технологик тараққиёт бирор касбни бутунлай йўқ қилган ҳолатлар деярли учрамайди. Банкоматлар пайдо бўлганда ҳам банк ходимлари йўқолиб кетмади. Аксинча, уларнинг вазифалари мижозлар билан ишлаш, молиявий маслаҳат бериш ва мураккаб хизматларни кўрсатиш томон ўзгарди. Электрон калкулятор математикани бекор қилмагани каби, сунъий интеллект ҳам ҳуқуқшуносликни бекор қилмайди.

СИ юристни эмас, оддий ҳуқуқий ишларни алмаштирмоқда

Ҳуқуқ фақат қонун матнини ўқиш ёки моддаларни ёддан билишдан иборат эмас. Ҳуқуқ – бу инсон тақдири, адолат, ахлоқий қадриятлар, ижтимоий манфаат ва ҳуқуқий тафаккур уйғунлигидир.

Суд мажлисида томонлар ўртасида музокара олиб бориш, мураккаб ҳуқуқий стратегияни ишлаб чиқиш, низонинг яширин жиҳатларини аниқлаш ёки қонун лойиҳаларини яратишда инсон тафаккури ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Сунъий интеллект катта ҳажмдаги маълумотларни тез таҳлил қилиши мумкин, бироқ у инсоний тажриба, масъулият ва ахлоқий баҳолаш қобилиятига эга эмас.

Шунинг учун ҳам бугунги кунда СИ юристни эмас, балки ҳуқуқшуноснинг вақтини оладиган стандарт ва такрорланувчи вазифаларни бажаришга кўпроқ мослашмоқда.

Дунёда янги ҳуқуқий йўналишлар шаклланмоқда

Сунъий интеллектнинг ривожланиши ҳуқуқшунослар олдига мутлақо янги вазифаларни қўймоқда. Энди нафақат СИдан фойдаланиш, балки уни ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиш ҳам долзарб масалага айланди.

Бунинг ёрқин мисоли — Европа Иттифоқида қабул қилинган AI Act бўлиб, у сунъий интеллект тизимларини хавф даражасига қараб таснифлайди ҳамда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишга қаратилган қоидаларни белгилайди. АҚШ, Сингапур, Жанубий Корея ва Японияда ҳам сунъий интеллектни тартибга солишга оид янги ёндашувлар ишлаб чиқилмоқда. Натижада ҳуқуқшуносликда илгари деярли мавжуд бўлмаган янги йўналишлар пайдо бўлмоқда. Жумладан, LegalTech, AI Compliance, рақамли ҳуқуқлар, киберҳуқуқ, шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш, алгоритмик жавобгарлик ва сунъий интеллект этикаси бугунги куннинг энг истиқболли соҳаларига айланмоқда.

Ўзбекистон бу жараёнга қанчалик тайёр?

Мамлакатимизда ҳам рақамли трансформация жадал суръатларда давом этмоқда. Электрон давлат хизматлари, электрон судлов тизими, рақамли ҳукумат ва норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар билан ишлашнинг замонавий механизмлари босқичма-босқич жорий этилмоқда. Бироқ яқин йилларда янги саволлар кун тартибига чиқиши табиий. Масалан, сунъий интеллект нотўғри қарор қабул қилса, жавобгарлик кимнинг зиммасида бўлади? СИ тайёрлаган ҳуқуқий хулосага қанчалик ишониш мумкин? Алгоритмик дискриминация қандай олди олинади? Шахсга доир маълумотлар қандай ҳимоя қилинади?

Бу саволларга жавоб топиш нафақат қонунчиликни такомиллаштиришни, балки янги авлод ҳуқуқшуносларини тайёрлашни ҳам талаб қилади.

СИ ёшларни камроқ ўйлашга мажбур қиляптими?

Сунъий интеллект оммалашгани сайин яна бир савол тез-тез янграмоқда: “ChatGPT сабаб ёшлар мустақил фикрламай қўйдими?” ёки “СИ келажак авлодни дангаса қиладими?”

Бу хавотирларни мутлақо асоссиз, деб бўлмайди. Чунки ҳар қандай технологиядан нотўғри фойдаланиш салбий оқибатларга олиб келиши мумкин. Масалан, талаба СИ тайёрлаган матнни ўқимасдан топширса ёки ҳуқуқшунос СИ берган жавобни текширмасдан мижозга тақдим этса, бу профессионал хатоларга сабаб бўлиши мумкин.

Аммо тарихга назар ташласак, бундай хавотирлар янгилик эмас. Ёзув ихтиро қилинганида айрим файласуфлар: “Энди одамлар ёдлаш қобилиятини йўқотади”, деган эди. Босма китоблар оммалашганида эса: “Энди ҳеч ким ҳақиқий билим эгаси бўлмайди”, деган қарашлар илгари сурилган. Интернет пайдо бўлганида ҳам “Китоб ўқийдиган авлод қолмайди”, деган фикрлар кенг тарқалган. Бугун эса навбат СИга келди.

Аслида муаммо технологияда эмас, ундан қандай фойдаланишда. Сунъий интеллект инсон тафаккурининг ўрнини босувчи эмас, балки уни қўллаб-қувватловчи восита бўлиши керак. У вақтни тежайди, маълумот топишни осонлаштиради, бироқ танқидий фикрлаш, таҳлил қилиш ва якуний қарор қабул қилиш масъулияти барибир инсон зиммасида қолади.

Шу боис бугунги таълим тизимида фақат маълумотни ёдлаш эмас, балки уни таҳлил қилиш, таққослаш, ишончлилигини текшириш ва ундан амалий хулоса чиқариш кўникмаларини ривожлантириш тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.

Келажак ҳуқуқшуноси қандай бўлиши керак?

Рақамли трансформатсия ҳуқуқшунослик касбига ҳам янги талабларни қўймоқда. Эндиликда яхши юрист бўлиш учун фақат кодексларни мукаммал билишнинг ўзи кифоя эмас.

Келажакда ҳуқуқшунос:

  • сунъий интеллектнинг ишлаш тамойилларини тушуниши;

  • рақамли иқтисодиёт ва маълумотлар ҳуқуқини билиши;

  • киберхавфсизлик асосларини ўзлаштириши;

  • халқаро технологик стандартлардан хабардор бўлиши;

  • СИ воситаларидан самарали ва масъулият билан фойдалана олиши зарур.

Бундан ташқари, ҳуқуқшуноснинг коммуникация, музокара олиб бориш, мантиқий таҳлил, креатив фикрлаш ва мураккаб ҳуқуқий вазиятларда стратегик қарор қабул қилиш каби кўникмалари янада қадрланади. Айнан мана шу фазилатларни сунъий интеллект тўлиқ такрорлай олмайди.

Шу боис келажакнинг энг талабгир мутахассислари қаторида LegalTech юристлари, AI Compliance мутахассислари, киберҳуқуқ экспертлари, маълумотларни ҳимоя қилиш бўйича мутахассислар ва рақамли ҳуқуқ бўйича маслаҳатчилар бўлиши кутилмоқда.

Ўзбекистон юридик таълими олдида турган янги вазифалар.

Бугунги кунда юридик таълим муассасалари ҳам замон билан ҳамнафас ривожланиши зарур. Талабаларга фақат назарий билим бериш эмас, балки сунъий интеллект воситаларидан тўғри фойдаланиш маданиятини ҳам шакллантириш муҳимдир.

Бунинг учун ўқув дастурларига LegalTech, рақамли ҳуқуқ, сунъий интеллект этикаси, шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш, киберҳуқуқ ва замонавий ҳуқуқий технологиялар бўйича фанларни босқичма-босқич жорий этиш мақсадга мувофиқ. Келажакда муваффақият қозонадиган ҳуқуқшунос сунъий интеллект билан рақобат қиладиган эмас, балки ундан оқилона фойдаланадиган мутахассис бўлади.

Сунъий интеллект ҳуқуқшунослик тарихида янги саҳифани очмоқда. У айрим одатий вазифаларни автоматлаштиради, ҳуқуқий таҳлилни тезлаштиради ва иш самарадорлигини оширади. Бироқ адолатни қарор топтириш, инсон манфаатларини ҳимоя қилиш, ҳуқуқий низоларни холис баҳолаш ва мураккаб стратегик қарорлар қабул қилиш каби вазифаларда инсон омили ҳал қилувчи аҳамиятини сақлаб қолади.

Шундай экан, “Юристлар керак бўлмай қоладими?” деган саволга жавоб оддий: йўқ.

Аммо битта ҳақиқатни унутмаслигимиз керак. Сунъий интеллектдан самарали фойдаланишни биладиган, унинг имкониятлари ва чекловларини тушунадиган, натижаларни ҳуқуқий жиҳатдан баҳолай оладиган юристлар меҳнат бозорида катта устунликка эга бўлади.

Бугун ҳуқуқшунослик тарихий бурилиш нуқтасида турибди. Ўтган аср юристи қонунларни билиши билан ажралиб турган бўлса, XXI аср юристи қонун билан бир қаторда технологияни ҳам тушуниши, сунъий интеллектни ҳамкор сифатида кўра олиши керак.

Демак, бугунги куннинг энг муҳим саволи: “Сунъий интеллект юристнинг ўрнини эгаллайдими?” эмас, балки “Келажакда юрист бўлиш учун бугундан нималарни ўрганишимиз керак?” Айнан шу саволга топилган жавоб эртанги кун ҳуқуқшуносининг муваффақиятини белгилайди.

Исмоилова Азиза Алишеровна,
Тошкент давлат юридик университети
катта ўқитувчиси, PhD

Kun.uz